ذبيح الله صفا
353
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
سبب باشد كه بعضى « 1 » نام او را « سعد الدين سعيد هروى » نوشتهاند . وى در اوايل حال خود در خراسان بسر برده و در همانجا به تحصيل پرداخته و در شاعرى شهرت يافته و بقول تقى الدين در ماوراء النهر و خراسان اشتهار حاصل كرده بود . غالب تذكرهنويسان او را « از اقران قاضى شمس الدين طبسى » دانسته « 2 » و اين قاضى شمس الدين طبسى همان شاعريست كه ازو در ذيل عنوان « شمس طبسى » در مجلد دوم از همين كتاب ( صفحهء 834 ببعد ) ياد كرده و در آنجا ديدهايم كه قاضىزاده بوده و عوفى ازو با عنوان الامام الاجل ياد كرده و دولتشاه گفته است كه « هرچند قاضىزادهء طبس است در دار السلطنهء هرات مسكن داشته » ؛ و نيز گفتهايم كه وفات او را در سال 624 يا 626 هجرى نوشتهاند . درست است كه شمس طبسى در جوانى درگذشته ليكن با توجّه بسال وفات سعيد هروى كه تا بعد از عهد سلطان ابو سعيد بهادر ( م 736 ) زنده بوده است دشوارست كه وى از « اقران شمس » بوده باشد زيرا درين صورت مىبايست از يكصد و پنجاه شصت سال بيشتر عمر كند . علّت بروز اين اشتباه دربارهء سعيد الدين هروى آنست كه بقول تقى الدين كاشى « افاضل روزگار و اعاظم آن ديار ( يعنى اصفهان چنان كه بعد ازين خواهيم ديد ) اشعار او را بر قصايد اقران وى مثل امامى هروى و قاضى شمس الدين طبسى ترجيح نهادند چنان كه پوربها كه از جملهء شاگردان اوست درين باب سخن به حد مبالغه رسانيده و از سر حدّ صدق درگذرانيده . » علّت اين مقايسه شباهتى است كه بين شيوهء سخنسرايى سعيد الدين هروى و شمس الدين طبسى وجود دارد و اينكه امامى و شمس را بعنوان اقران سعيد الدين هروى ذكر كردهاند بعلّت شباهت سخن آنانست نه بسبب همعصرى ايشان با يكديگر و همين كلمهء « اقران » درين مورد كافى بوده است بر اينكه صاحبان تراجم احوال با اطّلاعات اندك خود دربارهء زمان او دچار اشتباه شوند .
--> ( 1 ) - مرحوم سعيد نفيسى در كتاب تاريخ نظم و نثر در ايران ، تهران 1344 ص 175 ( 2 ) - مانند دولتشاه ص 174 و غيره